دوشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۹۹ - March 01 2021
احمدیان در گفت وگو با امیدهسته ای خبر داد:
کد خبر: ۳۸۹
تاریخ انتشار: ۲۳ اسفند ۱۳۹۲ - ۱۱:۴۹
به عنوان یک کارشناس فنی اعتقاد داریم که موضوع اطمینان از صلح آمیز بودن همه فعالیت های هسته ای ایران از منظر فنی دارای راه حل های ساده و روشن است.
مینا علی اسلام- حسن محمدی: پایگاه خبری-تحلیلی امید هسته ای در گفت و گو با دکتر محمد احمدیان، معاون نیروگاهی سازمان انرژی اتمی و مدیرعامل شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی ایران فهرستی از جزئیات فعالیت های نیروگاهی و هسته ای صلح آمیز ایران را با نگاهی متفاوت مورد بررسی قرار داده است. در ادامه مطالبی را می خوانید که کمتر در رسانه ها به آن پرداخته شده است.

همان طور که از نام شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی بر می آید کار اصلی آن تمرکز بر تولید و توسعه این انرژی خاص است. اساسا نام شما هم هرجا می آید، نام نیروگاه اتمی بوشهر به ذهن می رسد. در ابتدای این گفت وگو به اختصار توضیحاتی در مورد نیروگاه بوشهر و ویژگی های خاص این نیروگاه ارایه کنید.
به عنوان مقدمه باید عرض کنم که سازمان انرژی اتمی ایران به موجب قانون تاسیس خود در چند محور مهم فعالیت دارد؛ یکی از آنها محور برق هسته ای است. علاوه بر برق هسته ای، توسعه کابرد پرتوها در زندگی مردم  و صنایع و کشاورزی و بهداشت و بحث تامین سوخت برای راکتورهای هسته ای نیز از دیگر محورهای کاری سازمان انرژی اتمی به شمار می آید. شرکت مادر تخصصی تولید و توسعه انرژی اتمی ایران نیز عهده دار ماموریتی است که سازمان انرژی اتمی در ارتباط با برق هسته ای دارد.

در کشور ما برق هسته ای با نیروگاه اتمی بوشهر گره خورده است؛ این پروژه از قبل از پیروزی انقلاب اسلامی آغاز شد و به دلایل مختلفی زمان تحقق آن به درازا کشید و در مقاطعی خیلی ها از به سرانجام رسیدن این پروژه قطع امید کردند و خوشبختانه بعد از یک دوره پر فراز و نشیب سرانجام این نیروگاه به بهره برداری رسید و در مهرماه سال 92 تولید تجاری برق خود را آغاز کرد. بر این اساس نیروگاه بوشهر به لحاظ آنکه تنها نیروگاه اتمی کشور در حال حاضر و تا چند سال آینده خواهد بود، از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

به نظر شما تا چند سال دیگر نیروگاه بوشهر تنها نیروگاه تولید برق اتمی کشور خواهد ماند؟
بله و ان شاءالله تا زمانی که واحدهای جدید به بهره برداری برسند.

زمان دقیقی برای به بهره برداری رسیدن واحدهای جدید نمی دهید؟
اگر دوره احداث یک نیروگاه هسته ای را به صورت متعارف میان هشت تا ده سال در نظر بگیریم می توانیم این دورنما را داشته باشیم که در طول ده سال آینده واحد یکم نیروگاه اتمی بوشهر تنها واحد نیروگاه هسته ای در حال بهره برداری کشور باشد. امیدواریم واحدهای جدیدی در این مدت در دست احداث قرار گیرد. 

در واقع ما تا ده سال آینده احداث بیش از یک واحد نیروگاه اتمی را نخواهیم داشت؟
زمان احداث نیروگاه های هسته ای به مراتب بیشتر از سایر نیروگاه های متعارف تولید برق است بر این اساس نیروگاه اتمی بوشهر از این لحاظ هم یک ویژگی متمایز دارد. علاوه بر این به لحاظ تاریخچه، ادغام و ترکیب تکنولوژی های آلمانی و روسی در این نیروگاه از ویژگی های منحصر به فرد دیگر آن است. شاید در میان تمام واحدهای هسته ای دنیا غیر از آنهایی که به خاطر اتفاقات ناخوشایند( مانند چرنوبیل و فوکوشیما) معروف شدند، نیروگاه اتمی بوشهر خوشبختانه بدون وقوع هیچ گونه اتفاق ناخوشایندی، معروف ترین و شناخته شدن ترین نیروگاه اتمی در جهان است.


اشاره به نیروگاه چرنوبیل کردید. نیروگاه بوشهر مشخصا چه تفاوت هایی با نیروگاه چرنوبیل و حتی فوکوشیمای ژاپن دارد که درصد اطمینان از ایمنی آن را بالا می برد؟
نیروگاه های هسته ای با توجه به فن آوری که در راکتور آنها به کار گرفته شده و با توجه به تمهیداتی که برای مسائل ایمنی در راکتورهایشان لحاظ شده است، نسل های متفاوتی دارند. هر نسل با توجه به تجریباتی که در عمل بدست آمده نسبت به نسل های قبلی از ویژگی هایی برخوردار است که آن را کاملا متفاوت می کند. همان طور که اطلاع دارید نیروگاه چرنوبیل بواسطه از کنترل خارج شدن فعل و انفعالات هسته ای در  قلب راکتور موجب فاجعه شد. طراحی راکتور نیروگاه بوشهر به گونه ای است که اصولا امکان وقوع چنین حادثه ای وجود ندارد یعنی تحت هیچ شرایطی فعل و انفعالات هسته ای در قلب نیروگاه از کنترل خارج    نمی شود.
 در عین حال که ما ملاحظات دیگری را نیز باید در نظر گیریم؛ نیروگاه های هسته ای حتی در مقطعی که راکتور خاموش می شود، مقداری حرارت مازاد تولیدی را در قلب خود دارند که باید از قلب آن برداشته شود تا راکتور دچار مشکل نشود.

آیا به لحاظ تکنولوژیکی نیز میان نیروگاه اتمی بوشهر و چرنوبیل تفاوت هایی وجود دارد؟
دقیقا تفاوت های فاحشی میان این دو نوع نیروگاه وجود دارد. اساسا در یک فرایند مشخص می توان از فعل و انعالات هسته ای انرژی دریافت کرد. این فعل و انفعالات به این صورت است که یک نوترون با سرعت مناسب در برخورد به هسته اورانیوم 235 موجب انفجار هسته شده و تعدادی نوترون جدید آزاد می شود و هسته تجزیه به دو هسته سبک تر می شود و مقدار انرژی آزاد می شود. نوترون های آزاد شده به نوبه خود می توانند با  اتم های جدید برخورد کنند و فعل و انفعالات هسته ای به صورت زنجیره ای ادامه پیدا کند.

تفاوتی که یک راکتور ایمن با یک بمب هسته ای دارد در این است که فعل و انفعالات هسته ای در یک بمب هسته ای قابل کنترل نیست و در یک مدت زمان کوتاه از هر فعل و انفعال، تعداد بیشتری فعل و انفعال تولید می شود و به صورت تصاعدی این روند رشد می کند و در زمان بسیار کوتاهی انرژی فوق العاده زیادی یکجا آزاد می شود.

در راکتور نیروگاه اتمی تلاش بر این است که این فعل و انفعالات کنترل شود به نوعی که به ازای هر برخورد یک برخورد بعدی صورت گرفته و قدرت راکتور ثابت بماند. تحت هر شرایط پیش بینی نشده ای ممکن است دو حالت رخ دهد(یعنی یک راکتور که در حالت پایدار فعال است بسته به نوع و نسل آن در شرایط پیش بینی نشده ممکن است دچار دو مشکل شود)؛ یکی اینکه از سرعت فعل و انفعالات کاسته شده و راکتور به طور خودکار خاموش شود و دیگری اینکه فعل و انفعالات افزایش یافته و راکتوری که باید به صورت پایدار فعالیت کند به مجموعه ای غیر قابل کنترل تبدیل شود.



حالت دوم را در نیروگاه چرنوبیل شاهد بودیم. در مورد نیروگاه اتمی بوشهر و نیروگاه های هم نسل آن طراحی راکتور به شکلی است که اگر شرایط از کنترل خارج شود، روند فعالیت راکتور به طور غیر قابل پیش بینی افزایش پیدا نخواهد کرد که حالت انفجاری به خود گیرد بلکه حداکثر اتفاقی که می افتد آن است که این فعل و انفعالات میرا می شوند. نکته ای که باقی می ماند و به طور مثال در نیروگاه فوکوشیما موجب حادثه شد، این است که حتی موقعی که راکتور کاملا خاموش می شود، حرارت قابل توجهی در قلب راکتور تولید شده است که تحت هر شرایطی باید از قلب راکتور برداشته شود. به طور مثال فرض کنید که بواسطه زلزله یا حوادث دیگری تمام سیستم های الکترونیکی نیروگاه که از بیرون تغذیه می شوند، قطع شود. در چنین موقعیتی باید پیش بینی های لازم برای خارج سازی حرارت از قلب راکتور به کار انداخته شود. که این پیش بینی ها کاملا در مورد نیروگاه بوشهر صورت گرفته است. این نکته ای است که راکتورهای هم نسل نیروگاه بوشهر با آن مواجهند. نسل های جدید تر از راکتور بوشهر در صورت وقوع چنین اتفاقاتی، سیستم های پسیو( سیستم هایی که نیاز به انرژی از بیرون برای انجام وظیفه ندارند) طراحی شده اند که حرارت مازاد را از قبل راکتور برداشت می کنند.

آیا احداث نیروگاه بوشهر در کنار دریا به همین دلیلی است که شما اشاره کردید؟
خیر از این جنبه ارتباطی ندارد چراکه حرارت مازادی که باید از قلب راکتور برداشته شود در مورد بوشهر مثلا در حدود چند ده مگاوات است. اما اینکه نیروگاه در کنار دریا احداث شده است دلیل دیگری دارد. راکتور نیروگاهی مانند بوشهر حدود سه هزار مگاوات حرارت تولید می کند. از این سه هزار مگاوات، هزار مگاوات در ژنراتور تبدیل به برق می شود و دو هزار مگاوات دیگر باید به نوعی از سیکل دوم نیروگاه تخلیه شود و این کار نیاز به حجم بالایی آب دارد و بر این اساس نیروگاه در کنار دریا احداث شده است. 
در عین حال ملاحظات زیست محیطی اقتضاء می کند که درجه حرارت آبی که برای خنک کردن راکتور نیروگاه مورد استفاده قرار می گیرد در زمان بازگشت به دریا خیلی بالا نباشد. بر این اساس به حجم بالایی آب نیاز است و احداث در کنار دریا یا رودخانه های پر آب گزینه اصلی است. ما در ایران روخانه های پر آب نداریم و بنابراین در کنار دریا بهترین مکان برای احداث چنین نیروگاه هایی است.

جنابعالی اشاره داشته اید که ده منطقه را در حاشیه خلیج فارس برای احداث نیروگاه های جدید در برنامه دارید. دقیقا چند نیروگاه قابل احداث در این مناطق خواهد بود؟
بعد از تکلیفی که مجلس شورای اسلامی برای سازمان انرژی اتمی با تصویب قانون مشخص کرد، این سازمان موظف است زمینه های احداث تا بیست هزار مگاوات نیروگاه هسته ای را فراهم آورد که البته در این قانون بیشتر تاکید به آماده سازی سوخت و تامین نیروی انسانی برای این هدف بود. بدنبال این قانون سازمان انرژی اتمی به طور طبیعی در فکر ساختگاه های این نیروگاه ها بود. بدنبال آن کل کشور به شش منطقه تقسیم شد و کار هر منطقه را یک شرکت مهندسی مشاور عهده دار شد و البته یک شرکت مهندسی مشاور مادر نیز هماهنگی این شش شرکت را بر عهده گرفت. 
اینها تمام پهنه کشور را با توجه به معیارهایی که برای انتخاب یک ساختگاه نیروگاه هسته ای وجود دارد، مورد بررسی قرار دادند و با یک روش حذفی مناطقی را که این ویژگی های مورد نیاز یک نیروگاه هسته ای را نداشتند یک به یک حذف کردند. به عنوان مثال مناسب نیست که یک نیروگاه هسته ای خیلی نزدیک به مراکز جمعیتی باشد یا مساله آب و نزدیکی به خطوط انتقال و مصرف انرژی برق و بحث زلزله خیزی مناطق نیز از دیگر فاکتورهای مهم هستند.
 نهایتا تعداد محدودی ساختگاه به عنوان ساختگاه هایی که اولویت بیشتری دارند انتخاب شدند که عمدتا در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان هستند البته در داخل پهنه کشور نیز تعداد دیگری ساختگاه را می توان در نظر گرفت اما اولویت با مناطق جنوبی کشور است.
 بر اساس مطالعات انجام شده شانزده ساختگاه منتخب وجود دارد که ده تا از آنها که در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان هستند در اولویت بالاتری قرار دارند. هر کدام از اینها می توانند چندین واحد هسته ای را در خود جای دهند. بر این اساس برای ظرفیت های فوق العاده بالای برق هسته ای در کشور هم می توان مدعی شد که اکنون به اندازه کافی ساختگاه در نظر گرفته شده است. این باعث می شود در برنامه ریزی های آتی کشور برای توسعه مناطقی که نزدیک این ساختگاه هاست این واقعیت که ممکن است نیروگاه هسته در مجاورت آن باشد، مد نظر قرار گرفته شود.



چه تمهیداتی برای رفع مشکلات روستاهای نزدیک به نیروگاه اندیشیده اید؟
نیروگاه هسته ای از لحاظ تشعشعات رادیواکتیوی فوق العاده ایمن هستند چراکه به روش های مختلف و در لایه های مختلف این تشعشعات در قلب راکتور کنترل  می شود. به بیان دیگر میزان تشعشعاتی که افراد مشغول در این نیروگاه ها یا همسایگان آنها دریافت می کنند بسیار پایین تر از حدی است که یک فرد عادی مثلا در یک پرواز هوایی دریافت می کند. 

با این وجود در مورد نیروگاه های هسته ای باید پیش بینی بدترین حالات و اتفاقات صورت گیرد بر همین اساس اگر مناطق مسکونی در اطراف نیروگاه های هسته ای وجود دارند یا باید پیش بینی هایی صورت گیرد که در زمان وقوع حادثه این مناطق تخلیه شوند و یا مناطق مذکور قبل از هر نوع اتفاقی از جمعیت تخلیه شوند.

در بسیاری از کشورهای اروپایی که نیروگاه هسته ای دارند دیوار به دیوار نیروگاه مردم در حال زندگی هستند اما پیش بینی های لازم برای تخلیه اضطراری در صورت وقوع حادثه انجام گرفته است. ما هم در مورد همسایگان نیروگاه بوشهر هر دو گزینه را به لحاظ فنی می توانیم اعمال کنیم اما علاوه بر این جنبه، موارد دیگری هم به لحاظ حفاظت از نیروگاه وجود دارد که در این ارتباط تصمیم مراجع مربوطه این بوده که اگر روستاهای پیرامون نیروگاه بوشهر جا به جا شوند، بهتر است. این مسئولیت به وزارت کشور واگذار شده است.

به موضوع همواره مطرح صرفه اقتصادی ساخت نیروگاه های اتمی بپردازیم. پیشتر اشاره داشتید که با افزوده شدن واحدهای متعدد در نیروگاه های اتمی می توان هزینه ها را کاهش و صرفه اقتصادی ساخت این مجموعه ها را افزایش داد. مشخصا در مورد نیروگاه بوشهر چه واحدهایی در دست بررسی است و آیا کاربرد این واحدها صرفا محدود به مجموعه نیروگاه است یا اینکه می تواند کاربردهای بومی و محلی نیز داشته باشد؟
این مطلب مهمی در مورد برق هسته ای است. یک سوال کلی مطرح است که آیا اصولا برق هسته ای در مقایسه با سایر گزینه هایی که برای تولید برق موجود است مانند نیروگاه های فسیلی با سوخت گاز یا نیروگاه هایی با چرخه ترکیبی صرفه اقتصادی دارد یا در مورد انرژی های نو مانند باد و خورشید سرمایه گذاری در این حوزه ها بهتر نیست؟ اما برخی سوالات نیز در مورد واحد یکم نیروگاه بوشهر مطرح است که آیا با توجه به دوره طولانی ساخت و تاخیر در راه اندازی، فعالیت این نیروگاه به صرفه است.

در مورد سوال اول تعداد راکتورهایی که در حال حاضر در دنیا در دست احداث است(حدود 72 نیروگاه) این اطمینان اولیه را ایجاد کرده که فن آوری هسته ای قابل قبول است. حتی در خبرها ملاحظه می کنیم که در آمریکا و انگلستان بعد از مدت ها مجوز ساخت نیروگاه های جدید داده شده است. اینها اطمینان اولیه را می دهد که برق هسته ای به عنوان یک گزینه مطرح، می تواند مورد توجه قرار گیرد.

مطالعات ما در ایران نشان می دهد با توجه به شرایط خاص کشور و با در نظر گرفتن هزینه استفاده از سوخت های فسیلی، اگر سوخت رایگان در اختیار نیروگاه های تولید برق قرار داده شود، هیچ نیروگاهی در جهان قدرت رقابت با نیروگاه های تولید برق با سوخت فسیلی ما را نخواهد داشت اما اگر ارزش واقعی گاز و سایر سوخت های فسیلی را با توجه به شرایط خاص کشورمان لحاظ کنیم، آمارها نشان می دهد که برای بار پایه، نیروگاه های هسته ای برای تولید برق می توانند گزینه مناسبی باشند و هزینه برق تولیدی این نیروگاه ها نسبت به نیروگاه های رقیب( نیروگاه های ترکیبی) مناسب تر است.

این در حالی است که سوخت های فسیلی محدود و رو به اتمام هستند و می توان از آنها در موارد مهمی چون خوراک صنایع پتروشیمی با صرفه اقتصادی بالاتر استفاده کرد. این موضوع از منظر علمی و کارشناسی کاملا مورد بررسی قرار گرفته و اثبات شده است.

اما در مورد نیروگاه بوشهر باید چند موضوع را از هم تفکیک کرد؛ قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در قالب قراردادی که با شرکت های آلمانی منعقد شد پرداخت های قابل توجهی به طرف آلمانی صورت گرفت. اتفاقات بعد از پیروزی انقلاب کار را به جایی رساند که این پروژه کاملا متوقف شد و تجهیزات اصلی خریداری شده از آلمان به ایران منتقل نشد و تنها چیزی که از هزینه های هنگفت انجام شده برای کشور باقی ماند چند ساختمان احداث شده و تعداد محدوی تجهیزات بود. 
اگر این هزینه ها را به حساب نیروگاه بوشهر گذاریم، حق با منتقدانی است که معتقدند این پروژه برای کشور بسیار گران درآمد اما اگر این هزینه ها را که انصافا ارتباطی با ماهیت نیروگاه هسته ای ندارد و تاخیرهای رخ داده در راه اندازی در سایه برخی تحولات را که ممکن است برای هر کشور پیش بیاید را کنار گذاریم، نوع نگاهمان تغییر می کند.

برخی رخدادها در نتیجه تحولات سیاسی ابتدای انقلاب و بعد از آن جنگ تحمیلی بود. مثلا پتروشیمی بندر امام در خلال جنگ آسیب فراوان دید و دوباره احیا شد و یک عقل سلیم نمی تواند این مجموعه را فاقد صرفه اقتصادی برای کشور بداند.

از مقطعی که ما با روس ها برای تکمیل واحد یکم نیروگاه بوشهر قراردادی منعقد ساختیم و هزینه هایی که برای ساخت صرف شد،علی رغم تاخیرهایی که در راه اندازی صورت گرفت این پروژه را به لحاظ اقتصادی کاملا قابل دفاع کرد.

اما در مورد نکته سوم باید گفت که اگر واحدهای جدیدی در بوشهر احداث کنیم، بسیاری از هزینه ها سرشکن خواهد شد. برای نمونه برنامه هایی که برای مقابله با شرایط اضطراری در خارج از چهاردیواری نیروگاه باید انجام شود، مثال خوبی است. اکنون جاده ای از نیروگاه بوشهر احداث شده که در موارد اضطرار قابل استفاده است، چنانچه واحد دومی در مجموعه نیروگاه احداث شود، این پیش بینی انجام گرفته کارساز خواهد خود.

از این دست اقدامات در راه اندازی واحد آتشنشانی با ظرفیت بالا یا واحد تعمیرات می تواند هزینه ها را در نیروگاه کاهش و صرفه اقتصادی را افزایش دهد. به این ترتیب تا زمانی که نیروگاه بوشهر تک واحدی باشد، هزینه ها از جنبه های مختلف افزایش خواهد یافت لذا اگر موفق شویم واحدهای دوم و سوم را در ساختگاه بوشهر راه اندازی کنیم، با کاهش هزینه ها و بهره گیری حداکثری از امکانات و تجهیزات مواجه خواهیم شد.

یکی از مسائلی که در مرحله طراحی و مراحل اولیه کار نیروگاه بوشهر در دستور کار بوده اما با آغاز به کار نیروگاه از دستور کار خارج شده، تولید آب شیرین بوده است. علت حذف این برنامه چه بود آنهم در مکانی مانند بوشهر که نیاز مبرمی به آب شیرین وجود دارد؟
در طرح واحدهای نیروگاه اتمی بوشهر احداث واحدهای آب شیرین کن هم طراحی شده بود و حتی در مراحل اولیه کار احداث، برای انتخاب پیمانکاری که این تاسیسات را ایجاد کند اقدامات لازم انجام گرفت. علی الظاهر در مقطعی که باید مجوزهای لازم از دولت گرفته می شد یک ایده دیگر مطرح می شود. بر اساس این ایده با توجه به اینکه خطوط انتقال آب به استان های جنوبی در حال ساخت بود مناسب تر آن بود که اعتبارات پیش بینی شده برای تجهیزات آب شیرین کن به اتمام این خطوط انتقال آب اختصاص پیدا کند. با این استدلال پروژه آب شیرین کن نیروگاه بوشهر حذف شد.

 در حال حاضر وزارت نیرو تاکید دارد بواسطه محدودیت های منابع آبی کشور مناسب است که واحدهای جدید نیروگاهی تاسیسات آب شیرین کن را در کنار خود داشته باشند. ما در حال هماهنگی با وزارت نیرو هستیم تا مطالعات اولیه کار را با کمک هم به انجام برسانیم و حجم آب مورد نیاز در نیروگاه های هسته ای و سایر موارد فنی آن مشخص شود.

 از سوی دیگر مطالعات گسترده ای در خصوص بهترین روش های نمک زدایی از آب صورت گرفته است. با طرف روس هم این توافقات صورت گرفته که در طراحی واحدهای جدید امکان احداث تاسیسات آب شیرین کن نیز لحاظ شود. در نهایت با توجه به مطالعات فنی و اقتصادی که با کمک وزارت نیرو صورت خواهد گرفت، در کنار واحدهای جدید در حد قابل توجیه، تاسیسات آب شیرین کن نیز احداث خواهد شد.

نیروگاه بوشهر از نوع نیروگاه های آب سبک تحت فشار است. این نوع خاص چه امتیازات و ویژگی های داشته و چه تمایزاتی با نیروگاه های آب سنگین دارد؟
همان طور که اشاره داشتم زمانی که فعل و انفعالات هسته ای در قلب راکتور تا زمان آزادسازی حرارت رخ می دهد و نهایتا از حرارت آزاد شده برق تولید می شود، دو اتفاق باید صورت گیرد؛ اول اینکه یک عامل حرارت ایجاد شده را به سایر قسمت های راکتور منتقل کند. عوامل مختلفی می توانند این کار را انجام دهند از جمله آب. 
آب یک انتقال دهنده خیلی خوب حرارت است. مساله دیگر این است که نترون هایی که به هسته اورانیوم برخورد می کنند و باعث انفجار و آزادسازی انرژی می شوند باید یک شتاب و سرعت مناسب داشته باشند. نوترون هایی که از یک شکافت ایجاد می شوند سرعت بالایی دارند و این سرعت باید کاهش پیدا کرده و به حدی برسد که در برخورد با اتم بعدی، احتمال شکافت بالا رود. 
به این ترتیب یک عامل هم برای کند کردن سرعت نوترون های لازم است. در فن آوری های مختلفی که برای راکتورهای هسته ای موجود است، انواع و اقسام خنک کننده و کند کننده وجود دارد و یکی از مناسب ترین گزینه ها برای هر دو کار، آب است اما آب مورد استفاده می تواند هم معمولی باشد( که در راکتورهای آب سبک از این نوع آب بهره می برند) و هم می تواند آب سنگین باشد.
 
در راکتورهای آب سنگین سوخت مورد استفاده نیاز به غنی شدن کمتر دارد و حتی می توان از اورانیوم طبیعی در آنها استفاده کرد. در کنار این مزیت، راکتورهای آب سنگین از برخی جنبه ها پیچیدگی های بیشتری دارند که یکی از آنها این است که به جای آب معمولی باید آب سنگین مورد استفاده قرار گیرد که تولید آن ویژگی ها و مشکلات خاص خود را دارد.

بخش قابل توجهی از نیروگاه های هسته ای تولید کننده برق در حال کار جهان و بخش اعظم نیروگاهای در حال احداث و برنامه ریزی از نوع آب سبک هستند.

بر این اساس چرا ما در اراک ساخت نیروگاه از نوع آب سنگین را در دستور کار قرار دادیم؟
پروژه اراک در زمانی مطرح شد که کشور تصمیم گرفت برخی از نیازهای خود را که در یک راکتور تحقیقاتی قابل انجام است را برنامه ریزی کند. در آن مقطع هنوز بحث غنی سازی در کشور شروع نشده بود. بر این اساس مسئولین دو مسیر را انتخاب کردند؛ یکی دنبال کردن بحث های غنی سازی برای آنکه بتوانیم سوخت مورد نیاز راکتورهایی که به اورانیوم غنی شده نیاز دارند را تامین کنیم و یکی هم تاسیس راکتور آب سنگین اراک بود که نیازی به سوخت غنی شده ندارد. خوشبختانه هر دو مسیر موفق شد. 

اکنون کشور هم در غنی سازی به دست آوردهای خوبی رسیده است و هم راکتور آب سنگین اراک در حال به سرانجام رسیدن است. بنابراین هدف اصلی از تاسیس راکتور اراک ایجاد یک تاسیسات تحقیقاتی بود که سوخت آن به امکانات غنی سازی نیاز نداشته باشد.

به لحاظ فنی چگونه می توان ضمن پیشبرد کار نیروگاه تحقیقاتی اراک به نذاکره کنندگان هم کمک کرد؟ 
پاسخ به این سوال تا حدود زیادی با مرحله ساخت راکتور مرتبط است. همان طور که ریاست سازمان انرژی اتمی اعلام کرده اند، اقداماتی در دستور کار است که با برخی از تغییرات امکان پذیر در این مرحله، برخی از نگرانی هایی که طرف های مذاکره کننده از فعالیت راکتور اراک دارند، برطرف شود. این روند را سازمان در دست پیگیری دارد.

همان طور که می دانید راکتور اراک به مراحل پایانی احداث خود رسیده است اما آنچه که در این مقطع امکان پذیر است و ما را از اهدافی که از ساخت این راکتور داشتیم دور نمی کند و حتی راکتور را برای برآورده کردن نیازهای کشور موثر تر نیز می سازد، می توانیم تغییراتی ایجاد کرده و نگرانی هایی را که از سوی طرف های مذاکره کننده ابراز می شود را تا حد امکان کاهش دهیم، هرچند با توجه به ماهیت و نوع نگاه ایران به موضوع و اطلاع کامل آژانس از فعالیت های ایران، این نگرانی ها به نظر ما محلی از اعراب ندارند ولی ما حسن نیت خود را نشان داده و این روند را با رعایت حقوق قانونی خویش ادامه می دهیم.

با تصمیم سازمان، نیروگاه های تحقیقاتی نیز به مجموعه کاری شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی افزوده شد. این امر چه مزیت هایی برای نیروگاه های تحقیقاتی و تولیدی دارد؟
شاید این تعبیر که راکتورهای تحقیقاتی زیر مجموعه شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی شده اند تعبیر کاملی نباشد. آنچه در واقع در سازمان انرژی اتمی مورد نظر است استفاده از تجربه تاسیس واحد یکم نیروگاه بوشهر در احداث راکتورهای جدید تحقیقاتی است که البته تجربه ارزشمندی است. با توجه به اینکه یکی از محورهای اصلی فعالیت سازمان انرژی اتمی ایران کابرد پرتوها در حوزه های مختلف صنعت و پزشکی و کشاورزی و ... است و معاونتی در سازمان مختص این حوزه فعال است، راکتورهای تحقیقاتی در این بخش قابل توجه هستند اما در فرایند ساخت آنها برای استفاده بهینه از ظرفیت های ایجاد شده و تسریع عملیات ساخت، حوزه نیروگاهی مشارکت خواهد داشت وگرنه برنامه ریزی کلان و هدف گذاری و بهره برداری از راکتورها در حوزه کاربرد پرتوها انجام خواهد شد.

در مصاحبه های مختلفی تاکید داشته اید که نباید در حوزه ساخت و بهره برداری نیروگاه های هسته ای به روس ها محدود شویم اما بعضی از مواردی که شما به 
انها اشاره داشتید مانند به صرفه بودن ادامه همکاری با روس ها، تاثیرگذاری تحریم ها بر همکاری ایران با سایر کشورها و فرصت سوزی شرکت های اروپایی با نادیده گرفتن بازار ایران، گواه آن است که همچنان کار با روس ها ادامه خواهد یافت و رقیبی مطرح نخواهد بود. نظر شما چیست؟
زمانی که وارد بحث تولید برق در ابعاد بزرگ برای تامین نیاز کشور می شویم ناگزیر باید عامل اقتصادی را در نظر گیریم. زمانی قرار است یک راکتور تحقیقاتی محدود با هزینه های محدود و برای کاربردهای خاص طراحی کنیم که در این صورت شاید عوامل دیگر اهمیت بیشتری داشته باشند اما برای کشوری که به هر حال گزینه های متعددی برای تولید برق دارد، اگر بخواهد یک نیروگاه هسته ای داشته باشد که توان خود در این فن آوری را نیز امتحان کند، شاید پذیرفتنی باشد که هزینه هنگفتی را نیز صرف کند اما اگر بخواهد چندین نیروگاه تولید برق هسته ای تاسیس کند، هیچ کس نخواهد پذیرفت که برق هسته ای تولید شده بسیار گران تر از سایر نیروگاه های تمام شود و طبعا در صورتی قابل توجیه است که از نظر اقتصادی اثبات شود که اگر هزینه های تولید برق از چنین نیروگاه هایی کمتر نیست، حداقل در حد همان نیروگاه های موجود است.

به این ترتیب ما بشدت در خصوص تاسیس نیروگاه های جدید بر کاهش هزینه ها توجه و تاکید داریم. در همین راستا ضرورت استفاده از تجربیات سایر کشورها مطرح می شود چراکه بسیار مواجه با این سوال می شویم که آیا ایران توانایی ساخت یک نیروگاه هسته ای را ندارد یا خدماتی را که در بوشهر از روس ها   می گیرید نمی توانید خود انجام دهید، پاسخ همه این سوال ها به نکته ای که اشاره کردم مرتبط است. حتی در بهره برداری واحد یکم نیروگاه بوشهر هم علی رغم وجود توانمندی های بالقوه در کشور، مصلحت اقتصادی اقتضاء می کند که از کمک روس ها استفاده کنیم و سطح هزینه ها را کاهش دهیم. برای احداث واحدهای جدید ناچار هستیم همین فلسفه را دنبال کنیم.

طبیعی است که اگر یک فضای رقابتی موجود باشد و گزینه های متعددی پیش روی ما باشد، با آزادی عمل بیشتر، قیمت کمتر و کیفیت بالاتر می توانیم واحدهای جدید را احداث کنیم.

روس ها از نظر فن آوری، پیشرفت های خوبی در حوزه نیروگاهی داشته اند و اکنون شاید فعال ترین کشور در ساخت و ساز راکتورهای هسته ای باشند که حدود 27 راکتور بزرگ را در داخل روسیه و خارج از روسیه در دست ساخت دارند. به این ترتیب استفاده از روس ها به هیچ وجه به معنای استفاده از فن آوری های کهنه و با کیفیت پایین نیست و از منظر کیفی می توانیم مطمئن باشیم که تکنولوژی هایی با کیفیت بالا را در این همکاری وارد می کنیم. آنچه باقی می ماند بحث های قراردادی و قیمت و غیره است که باید تلاش کنیم شرایط قابل قبولی ایجاد شود.
در مجموع مطلوب ترین حالت برای ما این است که به منابع متعددی برای پاسخ گویی به نیازهایمان دسترسی داشته باشیم اما در شرایطی که ما با محدودیت هایی مواجه هستیم، نباید خود را از منابع در  دسترس محروم کنیم و در حال حاضر روسیه چنین شرایطی دارد.

مبحث صرفه اقتصادی تا چه اندازه دانشمندان کشور را به سوی تولید قطعات راکتورهای هسته ای سوق داده و در حال حاضر چه بخش هایی از نیروگاه بوشهر توسط متخصصان ایرانی ساخته شده است؟
کل تجهیزات نیروگاه بوشهر از روسیه خریداری شده است اما پروژه دیگری را در سازمان انرژی اتمی دنبال می کنیم به نام پروژه دارخوین که در قالب آن هدف این است که یک نیروگاه با توان متوسط با استفاده از توان و تکنولوژی داخلی ساخته شود. 
مطالعات انجام شده نشان می دهد که قابلیت ساخت بسیاری از تجهیزات مدار اول در داخل کشور وجود دارد اما با در نظر گرفتن همان واقعیتی که اشاره داشتم یعنی ساخت داخل این تجهیزات زمان بر است و به شدت هزینه ها را افزایش می دهد. اینجا با توجه به شرایط باید تصمیم گرفت. یکی از عوامل این است که در کنار ساخت این مجموعه چه قابلیت های صنعتی جدیدی احداث خواهد شد که می تواند در سایر موارد برای کشور مفید باشد.
 
با در نظر گرفتن مجموع این عوامل می توان تصمیم گرفت که آیا لازم است یک مجموعه با توان داخلی ساخته شود یا خیر. واقعیت این است که نیروگاه های برق بویژه از نوع هسته ای تجهیزات فوق العاده سرمایه بری هستند و قابل مقایسه با بسیاری از فن آوری ها و تکنولوژی های دیگر نیستند. اینجا بحث توجیه اقتصادی فوق العاده اهمیت پیدا می کند.

آیا نیروگاه هایی که در دست برنامه ریزی برای آینده هستند همگی تولید برق را هدف قرار خواهند داد یا مصارف دیگری هم در دستور کار است؟
راکتورهایی که سازمان انرژی اتمی در دست برنامه ریزی و طراحی دارد به دو دسته تقسیم می شوند؛ یک دسته راکتورهای قدرت است که شرکت تولید و توسعه مسئولیت پیگیری آنها را دارد. این راکتورها تماما با هدف تولید برق در دستور کار هستند و با توجه به صرفه اقتصادی، در حال حاضر راکتورهای بزرگ در اولویت هستند. 

بحث دیگر راکتورهای تحقیقاتی با کاربرد در حوزه های صنعتی و پزشکی و کشاورزی و غیره است. توان این راکتورها در حد 10 الی 20 مگاوات است و عمدتا برای تولید رادیو ایزوتوپ های مختلف و تحقیقات هسته ای مورد استفاده قرار می گیرند و تولید برق در آنها به عنوان یک هدف دنبال نمی شود. این نوع راکتورها در یک حوزه دیگری در سازمان بررسی می شوند در عین حال که شرکت تولید و توسعه در مراحل ساخت تاحدودی مشارکت دارد.

بعضا این گلایه مطرح بوده که آژانس در روند همکاری های آموزشی و پژوهشی تعامل لازم را با ایران ندارد. آیا بعد از حصول توافق ژنو و باز شدن هرچه بیشتر فضا برای حضور بازرسان آژانس در ایران این مشکل مرتفع شده است؟


گلایه های قبلی عمدتا بر این مبنا بود که ایمنی نیروگاه های هسته ای امر ملی نیست بلکه ابعاد منطقه ای و بین المللی دارد و اگر اتفاقی در یک نیروگاه هسته ای رخ دهد نه تنها یک کشور بلکه چندین کشور و منطقه دچار آسیب می شوند. 
لذا با توجه به وظایفی که آژانس دارد انتظار ما این بود که در حوزه هایی که می تواند به توانمندی های علمی ما کمک کرده، بهره برداری بهتر از نیروگاه اتمی بوشهر را سبب شود و توان ما را در مقابله با احتملات و مخاطرات تقویت کند، آژانس همکاری بیشتری با ایران داشته باشد و این موارد دستخوش فضای روانی ایجاد شده علیه ایران قرار نگیرد.

این امیدواری وجود دارد که با توجه به تغییر فضا یا درک این واقعیت که این همکاری ها کاملا در راستای اهداف آژانس برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای است، ما دیگر با چنین محدودیت هایی مواجه نباشیم. البته تاکید می کنم در هیچ یک از حوزه شرایط ما به گونه ای نیست که اگر آژانس با ما همکاری نکند ما با مشکل جدی مواجه شویم اما این همکاری ها می تواند کار را تسهیل، هزینه را کاهش و کیفیت را افزایش دهد و به بهره برداری هرچه بهتر از تنها واحد هسته ای ایران یعنی نیروگاه بوشهر بینجامد. 

ارزیابی شما به عنوان یکی از کارشناسان فنی سازمان انرژی اتمی از توافق ژنو چیست؟
من به عنوان یک کارشناس فنی و بسیاری از همکاران من در سازمان انرژی اتمی ایران اعتقاد داریم که موضوع از منظر فنی دارای راه حل های ساده و روشن است و اگر سایر عوامل در روند مذاکرات دخالت نداشته باشد و صرفا نگرانی هایی که ابراز می شود با روش های نظارتی مورد بررسی قرار گیرند، به سادگی می توان اطمینان از صلح آمیز بودن فعالیت های ایران را درک کرد. در مورد بحث راکتور آب سنگین اراک اگر هرگونه نگرانی وجود داشته باشد، ابزارهای متعددی برای رفع این نگرانی ها وجود دارد. بر این اساس ما به عنوان افراد فنی احساس می کنیم که اگر بحث صرفا فنی دنبال شود و بهانه جویی های مختلف و عوامل غیر فنی دیگری مداخله نداشته باشد، رسیدن به یک راه حل نه تنها مشکل نیست بلکه در یک زمان کوتاه کاملا قابل دست یابی است.
پیشتر هم ایران مطابق با پروتکل های منعقده با آژانس همه نوع همکاری را برای بازدید از تاسیسات هسته ای داشته و حتی در مواردی همکاری هایی فراتر داشته و در قالب پروتکل الحاقی اجازه بازدیدهایی را به آژانس داده ایم. و این ها نشان از شفافیت عملکرد همکاران ما دارد.

وضعیت امنیتی نیروگاه بوشهر بویژه آن گنبدی که در مجموعه قرار دارد، چگونه است؟
دو موضوع مرتبط با هم را در نیروگاه بوشهر به تفکیک و به موازت هم دنبال می کنیم؛ اول ایمنی و دوم امنیت. بحث امنیت به تدابیری که مانع از دست یابی گروه های غیر صلاحیت دار به مواد هسته ای می شود. در این خصوص دقت نظرهای زیادی در همه جای دنیا صورت می گیرد و در مورد نیروگاه بوشهر هم سیستم های بسیار پیشرفته ای در این ارتباط طراحی شده است و این اطمینان وجود دارد که از این بابت نیروگاه امن است.

بحث دیگر ایمنی در برابر رخدادهای هسته ای است. اصلی با عنوان "دفاع در عمق" وجود دارد که بر اساس آن در لایه های متعدد خطرات تشعشات هسته ای را کاهش می دهند.
 گنبد نیروگاه بوشهر هم یکی از این لایه هاست و با این هدف تعبیه شده است که اگر اتفاقاتی در داخل نیروگاه رخ داد، مواد هسته ای از درون نیروگاه به بیرون درز پیدا نکند. این یکی از موارد متمایز کننده نیروگاه بوشهر از چرنوبیل روسیه است که چنین حفاظی در چرنوبیل وجود نداشت.

سال ها قبل در آمریکا هم در حادثه "تریمای آیلند" بواسطه وجود چنین محفظه بیرونی انتقال تشعشعات به بیرون بسیار کاهش پیدا کرد. بوشهر هم چنین امتیازی را دارد.

مدار اول به طور کامل زیر گنبد جاسازی شده است و اگر احیانا اتفاقی رخ دهد مواد رادیواکتیو در این محفظه محبوس خواهد ماند. علاوه بر این، گنبد مجموعه بوشهر این قابلیت را دارد که در برابر برخورد اتفاقی هواپیما و مشابه آن نیز مقاوم است. بر این اساس شاید از یک جنبه می توان گفت که کاربرد دوگانه دارد. در عین حال بواسطه تبعاتی که اتفاقات هسته ای برای نیروگاه ها دارد، حمله به یک نیروگاه های در حال کار اقدامی فوق العاده غیر عادلانه در حقوق بین الملل محسوب می شود و فرض بر این است که تاسیسات هسته ای هیچ گاه مورد حمله نظامی قرار نخواهد گرفت. البته در جریان جنگ تحمیلی نیروگاه بوشهر با موشک مورد اصابت قرار گرفت و صدمه خورد.

به این ترتیب این نیروگاه برای آنکه در قبال تهدیدات نظامی مقاوم باشد طراحی نشده است اما اگر هواپیمایی به طور اتفاقی با گنبد برخورد کند، این سازه قدرت مقاومت را دارد.

مدیریت موقت نیروگاه بوشهر از مهرماه سال 92 به ایران واگذار شد. از چه زمانی مدیریت دائم نیروگاه را در اختیار خواهیم گرفت؟
مدیریت اکنون به طور کامل در اختیار طرف ایرانی است اما مانند سایر پروژه های صنعتی از این نوع در مرحله ای به طور موقت تاسیسات تحویل کارفرما می شود و کارفرما مشغول بهره برداری می شود، در عین حال بواسطه آنکه در دوره گارانتی هستیم اگر عملکرد ناصحیحی را در تجهیزات شاهد باشیم پیمانکار موظف به رفع آنهاست. 
مسئولیت کامل نیروگاه با شرکت بهره برداری نیروگاه هسته ای بوشهر است و ما در دوره تضامین قراردادی هستیم. بعد از هفت هزار ساعت کار نیروگاه(معادل دو سال) بحث تحویل دائم هم انجام خواهد شد.

چه چشم اندازی از تعامل میان نیروگاهی ایران با سایر کشورها دارید؟
ما امکانات بسیار خوبی در بوشهر داریم و این نیروگاه دارای یک مرکز آموزش بسیار مجهز است و شاید یکی از معدود نیروگاه هایی در جهان است که قبل از راه اندازی شبیه ساز تمام عیار نیروگاه آماده شده بود و این امکان را فراهم می کرد که پرسنل کلیدی نیروگاه در آن مجموعه آموزش ببینند.
چنانچه شرایط عادی تر شود بویژه با توجه به این واقعیت که کشورهای همسایه ما نیز در مسیر ساخت نیروگاه های هسته ای قرار گرفته اند که از آن جمله می توان به ساخت نیروگاههایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه، اردن و سایر کشورهای نزدیک اشاره کرد، همچنین با توجه به تجربیاتی که ما در این زمینه به دست آورده ایم، به طور طبیعی می توانیم مراودات خوبی با این کشورها داشته باشیم.

دامنه فعالیت های بازرسان آژانس آیا شامل مجموعه شما هم می شود؟
طبیعتا در جایی که موارد رادیو اکتیو وجود دارد، بازرسان آژانس بخاطر حسابرسی این مواد و اینکه آیا در جای خود مصرف می شوند یا خیر وظیفه نظارتی خود را انجام می دهند که همین محدوده مشمول نیروگاه اتمی بوشهر هم می شود. در مواقعی که لازم است در رآکتور سوخت جابجا شود طبیعتا بازرسان آژانس هم حضور دارند و وظایف خود را انجام می دهند.

در حوزه تولید سوخت در چه مرحله ای قرار داریم؟ 
ما یکی از معدود کشورهایی هستیم که تمام حلقه های چرخه سوخت را تجربه کردیم یعنی از مرحله شناسایی و اکتشاف منابع اورانیوم تا استخراج و فرآوری آن و تولید کیک زرد و در نهایت غنی سازی که به تولید سوخت یک نیروگاه هسته ای منجر می شود را طی کرده ایم. 

در این راستا سیاست سازمان انرژی اتمی ایران این است که بتواند بهترین گزینه ها را در آینده برای تولید برق مطمئن در کشور پیش رو داشته باشد. به این معنی که اگر مصلحت اقتضا کرد، با شرایط و قیمت مناسب بتوانیم سوخت مورد نیاز را خریداری کنیم و یا در غیر این صورت به توان داخلی برای تولید سوخت اکتفا کنیم. در بخشی از این چرخه تولید سوخت که غنی سازی را هم شامل می شود کشور ما دستاوردهای خیلی خوبی داشته و در سایر حلقه هایی که در نهایت به سوخت نیروگاهی منجر می شود کارهای خیلی خوبی هم انجام شده است.

در واقع ما از این اختیار برخورداریم که اگر لازم شد، بعد از سپری شدن 10 سالی که روسها نسبت به تامین سوخت نیروگاه متعهد شده اند، از امکانات داخلی استفاده کنیم ولی مهمترین عامل در این زمینه مصلحت کشور، توجیه فنی و اقتصادی و عواملی از این دست خواهد بود.

نیروگاه دارخوین در چه وضعیتی قرار دارد؟
نیروگاه دارخوین با دو هدف مکمل همدیگر ساخته شد. یکی از این هدفها این بود که نیروگاهی برای تولید برق با توان متوسط و متکی به ظرفیت های داخلی بسازیم. هدف دوم این بود که ظرفیت های داخلی در حوزه نیروگاه های هسته ای اعم از طراحی، ساخت تجهیزات و موارد مشابه در کشور تقویت شود. بنابراین نیروگاه دارخوین فقط با نگاه تولید برق ساخته نشد بلکه نیروگاهی بود که سازمان انرژی اتمی ایران در فرآیند ساخت آن  به دنبال افزایش توانمندی های داخلی بود. البته مشابه تاسیسات صنعتی بزرگ دیگر، برنامه اولیه این بود که مرحله طراحی نیروگاه را با کمک متخصصین ایرانی انجام دهد و در مرحله تامین تجهیزات، از تجهیزاتی که به طور متعارف در دنیا ساخته می شود و در اختیار پروژه های بزرگ قرار می گیرد استفاده شود و در جایی که توجیه فنی و اقتصادی دارد تجهیزات در داخل ساخته شود. 

البته معتقد بودیم که سوخت نیروگاه از داخل کشور تامین شود تا از مجموعه این عوامل نیروگاه دارخوین را به بهره برداری برسانیم. در طول سالهای اخیر اتفاقی که رخ داد این است که بخاطر شرایط فوق العاده ویژه بین المللی تامین تجهیزات اصلی این نیروگاه با مشکل جدی مواجه شد.
 بنابراین یک پروژه جمعی در این رابطه تعریف شد و آن امکان سنجی ساخت این تجهیزات در داخل کشور بود که بر این اساس ساخت بسیاری از تجهیزات به نتیجه رسیده است. در آینده این پروژه باید یک تصمیم گیری در سطح مدیریتی انجام شود مبنی بر اینکه در چه مواقعی باید کمی صبر کنیم تا با مساعد شدن شرایط بتوانیم برخی تجهیزات را از سازندگان خارجی تهیه کنیم و در چه مواردی باید به سمت ساخت این تجهیزات در داخل کشور حرکت کنیم. به این ترتیب امیدوارم بتوانیم پروژه ساخت نیروگاه دارخوین را در راستای اهداف دوگانه ای که ذکر شد به سرانجام برسانیم.

آیا در اطراف تهران هم مکانی برای احداث نیروگاه جدید هسته ای در نظر دارید؟
خیر، در مطالعه ای که صورت گرفته عمدتا به واسطه بحث آب در داخل پهنه سرزمینی ایران ساختگاه هایی که اولویت دار باشند شناسایی نشده است.

آیا بحث هایی که غربی ها در مورد پارچین مطرح می کنند اساسی دارد؟
خیر، در مورد پارچین هیچ وقت صحبت از احداث نیروگاه یا  حتی احداث تاسیسات هسته ای نبوده است.
نام:
ایمیل:
* نظر: